İlk kez epilepsi tanısı alan bir hastanın ailesi ile hekim arasında güven oluşması, hastanın tedaviye uyumunda oldukça önemli faktörlerden biridir. Bu nedenle ilk tanı alan hastalarda aileye, onların anlayabileceği şekilde hastalığın tanımlaması yapılmalı; niçin ilaç başlandığı, ne gibi yan etkilerinin olabileceği, ne sıklıkla takip yapılacağı ve nelere dikkat etmeleri gerektiği anlatılmalıdır. Halk arasında "sara" adı verilen bu hastalıkla ilgili kafasında pek çok olumsuz düşünce olan ailelere yeterince açıklama yapılmalı, kaygıları giderilmeli ve bu konuda yalnız olmadıkları anlatılmalıdır. Bu amaçla, açıklanması ve dikkat edilmesi gereken konulara aşağıda değinilmiştir.
Epileptik nöbetlerin, beynin kuvvetli ve hızlı bir elektrik akımıyla kaplanması sonucu oluşan kısa ve geçici bir durum olduğu; ruh ya da akıl hastalığı olmadığı ve bazı nadir durumlar dışında zeka geriliğine yol açmadığı anlatılmalıdır.
Epilepsiye Neler Yol Açar?
Aile, çocuğunda ortaya çıkan bu duruma neyin neden olduğunu merak edecektir. Çoğunlukla epilepsinin bir açıklaması bulunamayan çocuklar dışında, epilepsiye yol açan nedenler şöyle özetlenebilir:
Kromozom hastalıkları, yapım maddeleriyle ilgili değişiklikler içeren metabolik hastalıklar, bazı enzim eksiklikleri gibi doğuştan gelen nedenler.
Gebelikte fetüsün beyin gelişimini etkileyen mikrobik hastalıklar, annenin ilaç ve alkol alımı.
Doğum sırasında meydana gelebilecek beyin zedelenmesi, kanaması ve beynin oksijensiz kalması.
Doğum sonrası menenjit, beyin iltihabı.
Kazalara bağlı beyin zedelenmesi.
Beyin tümörleri.
Uzun süren ateşli havaleler.
Bazen nöbetler, sebep olan olaydan hemen sonra ortaya çıkabildiği gibi, birçok vakada nöbetlerin nedenini en modern araştırma yöntemleriyle dahi bulmak mümkün olmayabilir.
Epilepsi Kalıtsal Mıdır?
"Epilepsi çocuklarına kendilerinden mi geçmiştir?" ve "Bir çocukları daha olursa onda da epilepsi gelişme ihtimali var mıdır?" soruları ailelerin sıkça sorduğu sorulardır. Her iki soruya da verilebilecek cevap büyük oranda hayır olacaktır. Ancak hem anne hem baba tarafında epilepsi öyküsü varsa, ya da tek bir tarafta epilepsi hikayesiyle birlikte anne-baba akrabalığı ve bazı özel epilepsi türleri söz konusuysa, kalıtımın rolü olduğu söylenebilir. Bu konuda her hastanın kendi içinde değerlendirilmesi gerekir.
Epilepsi Tedavi Edilmeli Mi?
Ailenin aklına gelecek bir diğer soru, tedavinin gerekli olup olmadığıdır. Epilepsi, mutlaka doktora başvurulmasını ve doktorun gerekli gördüğü sürece kontrol altında kalmayı gerektiren bir hastalıktır. Bu, epilepsinin ömür boyu devam edeceği şeklinde algılanmamalıdır. Epilepsinin bazı türleri, hasta belli yaşlara geldiğinde kendiliğinden tamamen düzelebilir ve bunlarda ilaç tedavisine gerek duyulmayabilir; ancak bu kararı doktor vermelidir.
Nöbetlerin tekrarlaması ve bir nöbetin 30 dakikadan uzun sürmesi (status epileptikus), beyinde oksijensiz kalmaya bağlı bazı etkilere yol açabilir ve her nöbet bir sonrakinin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. Tedavisiz kalan küçük nöbet türlerinin bir süre sonra büyük nöbetlere dönüşmesi mümkündür; ayrıca nöbet geçirme anında hastanın maruz kalabileceği tehlikeler vardır (merdivenden düşme, sokakta ise trafik kazası, suda boğulma vb.). Bu nedenlerle epilepsi mutlaka müdahale edilmesi gereken bir durumdur.
Epilepsinin en önemli tedavi şekli ilaç tedavisidir. Epilepside kullanılan ilaçlar, beyin hücrelerinin aşırı uyarılma durumunu baskılayarak nöbetlerin oluşunu engeller. Epilepsi ilaçları her gün, önerilen dozda ve saatlerde düzenli kullanılmalıdır. Anne-babaların sık yaptığı yanlışlıklar arasında, örneğin sabah dozu unutulduğunda akşam her iki dozun birlikte verilmesi ya da dozların çok dakik verilebilmesi amacıyla çocuğun uyku düzeninin bozulması sayılabilir. Bu uygulamalar hastaya yarar sağlamaz. İlacın veriliş saatlerinde yapılacak 30-60 dakikalık oynamaların zararı yoktur.
Çocuğun yaşı, kilosu ve nöbet tipi göz önüne alınarak ilaçlar seçilmiştir. İlaçların düzenli ve tarif edildiği gibi kullanılması çok önemlidir. Kullanılan bu ilaçların hastalığı tamamıyla geçirmediği, ancak nöbet gelmesini önlediği ya da sayısını azalttığı bilinmelidir. Bu nedenle aylardır nöbet olmuyor diye ilaç miktarı azaltılmamalı ya da kesilmemelidir. İlacın ne zaman kesileceğine ya da değiştirileceğine ancak doktor karar verebilir. Bazen kullanılan tek bir ilaç nöbeti kontrol altına almayabilir; o zaman ikinci, bazen üçüncü ilaç eklenebilir. Geçirilen nöbetlerin ve alınan ilaçların kaydını tutmak doktora yardımcı olacaktır.
Epilepsi tedavisinin düzgün bir biçimde sürdürülmesi halinde de nöbetler devam edebilir. Hiçbir hekim, epilepsili bir çocuğun anne-babasına tedaviyle nöbetlerin %100 kaybolacağını garanti edemez. Hala ilaçla tedaviye cevap vermeyen belli epilepsi türlerinde cerrahi tedavi şansı vardır ve bu uygulama ülkemizde de her geçen gün gelişmektedir.
Epilepsi Tedavisinde Kullanılan İlaçların Yan Etkileri Var Mıdır?
Evet, hastalıkların tedavisinde kullanılan tüm ilaçlarda olduğu gibi, epilepsi tedavisinde kullanılan ilaçların da (özellikle uygun kullanılmadıklarında) bazı yan etkileri olabilir. Ancak unutulmamalıdır ki tedavi şeması düzenlenirken, yaşa ve nöbet tipine en uygun ilaç, yan etkilerini en aza indirecek dozlarda belirlenir.
Bazı epilepsi ilaçları, tedavinin başlangıcında uyku hali, sersemlik, dengesizlik, ciltte döküntüler gibi yan etkilere neden olabilir. Bu tür yan etkilerin görülmemesi için, ilaçlara küçük dozlarda başlanıp zaman içinde doz artırma yöntemi tercih edilir. Bazen de tedavinin ilerleyen yıllarında iştah artışı, kilo alımı, saç dökülmesi, diş etlerinde kabarma, aşırı hareketlilik, kıllanma gibi yan etkiler görülebilir.
Doktorunuz, kullanılan ilacın çocuğunuzda yarattığı yan etkileri ve epileptik nöbetler üzerindeki etkisini yakından ve bilinçli olarak izleyen kişi olduğundan, uygun aralıklarla muayene ve gerekli laboratuvar tetkikleriyle çocuğunuzu koruyacak önlemleri alacaktır. Bu durum, "komşu çocuğuna iyi gelen ilacın" sizin çocuğunuz için kullanılmaması gerekliliğini anlatan en önemli sebeplerden biridir.
Epilepsi Tamamen Geçer Mi?
Ailelerin en çok sorduğu sorulardan biri de budur. Bu soruya kesin bir cevap vermek imkansızdır. Çoğu vakada bu durum adölesan döneme gelindiğinde geçebilir; diğer vakalarda ise nöbetler maalesef hayat boyu sürer. Her birey için gelecekteki durumu şimdiden tahmin etmek mümkün değildir. Eğer nöbetler 2-4 yıl görülmezse, yapılacak genel bir durum değerlendirmesinden sonra verilecek kararla ilaç ya da ilaçlar 6-8 ay gibi uzun bir sürede kesilebilir. Böylece olayın tekrarlanıp tekrarlanmayacağı beklenebilir. Nöbetler tekrarlamayabilir; ancak tekrarladıkları takdirde yeniden ilaç tedavisine geçilecektir.
Epilepsi Çocuğun Hayatını Nasıl Etkiler?
Epilepsi kesinlikle utanılacak bir hastalık olmadığından, çocuğunuzla sık görüşen ya da birlikte vakit geçiren insanların durumu bilmesinde hiçbir sakınca yoktur. Önemli olan, çocuğunuzun epilepsisi olması dışında yaşıtlarından hiçbir farkı bulunmadığının bilinmesidir. Çocuğunuzun sorumluluğunu sizinle birlikte paylaşan öğretmeni, okul hemşiresi, servis sürücüsü, antrenörü gibi büyüklerin ve çok yakın bazı arkadaşlarının da epilepsi konusunda en azından genel bir bilgiye sahip olması gerekir. Ne olup bittiğini bilmeyen kişiler böyle bir nöbeti görünce korkabilir ve çocuğa yardım edemeyebilir.
Öncelikle vurgulanması gereken nokta, epilepsinin ruh ya da akıl hastalığıyla hiçbir ilgisinin olmadığıdır. Epilepsili çocukların çoğu normal zekaya sahiptir; bazıları okulda ortalamanın üzerine bile çıkar. Epilepsinin ağır beyin hasarıyla birlikte olduğu bazı durumlarda (yaklaşık %20) zihinsel gelişme etkilenebilir.
Epilepsinin çocuğunuzun hayatını bazı konularda etkileyeceğini kabul etmelisiniz: örneğin pilot olamaz, yükseklerde çalışamaz; ama üniversite dahil istediği okula gidebilir. Doktor, avukat, iş insanı, profesyonel sporcu, balerin ya da fizikçi olmaması için hiçbir neden yoktur. Epilepsisi olan insanlar evlenebilir, çocuk sahibi olabilir ve normal bir hayat sürebilir. Gerçekten de çocuğunuzun yapamayacağı çok az şey vardır.
Dünyanın tarihi gidişini değiştiren nice ünlü insan epileptikti. Örneğin Julius Sezar, Büyük İskender ve Napoleon Bonaparte gibi generallerin de bu tür kişilerden olduğuna inanır mıydınız? Bu kişiler, dönemin tıbbi bilgilerine sahip olmamalarına rağmen pek çok iş başarmışlardır. Ayrıca Dostoyevski, Gustave Flaubert ve Dante gibi büyük yazarlar; adına ödüller verilen Alfred Nobel, Tchaikovsky, Van Gogh, Buddha ve St. Paul de epilepsiliydi.
Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Var Mı?
Epilepsili çocuğun da herkes gibi dengeli beslenmeye gereksinimi vardır. Hastalığından dolayı fazladan vitamin ve mineral almasına gerek yoktur. Kolalı ve alkollü içecekler, çikolata, boyalı şekerlemeler, çay ve kahve aşırı miktarda alınmamalıdır. Işığa duyarlı epilepsi türlerinde, çocukların çok yakın mesafeden karanlık bir odada televizyon izlemesi ve bilgisayar oyunlarıyla uzun süre oynaması engellenmelidir; diğer epilepsi türlerinde böyle bir kısıtlamaya gerek yoktur. Ayrıca aşırı uykusuzluk, ateşli hastalıklar, güneş altında uzun süre kalmak, uzun süren açlık ve kafaya gelebilecek darbeler gibi durumlar nöbetin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir; bunlardan kaçınılmalıdır.
Spor Yapabilir Mi?
Çocuğunuzun güçlü yönlerinin belirgin hale gelmesine gayret ediniz. Her insanın bir kuvvetli tarafı vardır; çocuğunuzun o tarafını geliştirirseniz kendine güveni artar. Sporda, müzikte, resimde ve benzer alanlarda yeteneği varsa özendirilmelidir. Hastalığı bahane ederek çocuğunuzun yapabileceği sporları ve işleri ihmal etmesine izin vermeyin. Düzenli fiziksel aktivite herkes için yararlıdır; gerçekten de epilepsili hastalar spor faaliyetlerine katıldıklarında kendilerini daha iyi hissettiklerini ve daha az sayıda nöbet geçirdiklerini bildirmektedir. Spora katılmakla sağlanan faydanın, aynı nedenle ortaya çıkabilecek tehlikelerden kat kat üstün olduğu açıktır.
Tehlike, herkesin hayatında şu ya da bu zamanda mevcuttur. Epilepsi hastasında bu tehlike zaman zaman sıradan bir insanınkinden fazla olabilir; ancak hastanın normal hayattaki faaliyetlere katılmasıyla sağlanacak fayda, göze alınacak bu tehlikeden kat kat fazladır. Özellikle çocuklarda, hastanın diğer insanlarla karşılıklı ilişkiler kurması ve onların yaptıklarını yapması, ileride üretken bir yetişkin olması yolunda çok önemli bir adımdır. Nöbetleri kontrol altındaki çocuklar, gerekli ve mantıklı önlemler alındığı takdirde spor yapabilir. Aletli jimnastik, ağır fiziksel efora yol açan aktiviteler ve sık kafa darbelerine açık sporlar epilepsisi olan çocuklarda tercih edilmemelidir. Bisiklet, trafiğin yoğun olmadığı alanlarda ve mutlaka kask takarak kullanılmalıdır. Yüzme ve sörf gibi sporlar ancak çocuğun durumunu bilen bir yetişkinin gözetiminde yapılmalıdır. Tenis ve futbol, tramplen atlamadan daha güvenli sporlardır.
Nöbet Anında Yapılması ve Yapılmaması Gereken Basit Kurallar
Büyük bayılma şeklinde nöbet geçiren çocuğunuza yapılacak şey, onu olası zararlardan korumakla sınırlıdır.
Sakin olun, çocuğun yanından ayrılmayın; yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin.
Çocuğu yere yatırın, etrafındaki sivri veya sert cisimleri ortadan kaldırın.
Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akmasını ve daha rahat nefes almasını sağlamak için başını hafifçe yana çevirin.
Elbiselerini gevşetin, takıyorsa gözlüklerini çıkarın. Hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çenesini açmaya çalışmayın, ağzına hiçbir şey koymayın. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkarılmasına yardımcı olun.
Üzerine su dökmeyin, zorla nefes aldırmaya çalışmayın; çocuğu sallayarak, yüzüne vurarak ya da bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın.
Nöbet esnasında ilaç vermeye çalışmayın; doktorunuzun önerileri dışında, nöbetin geçmesine yönelik kendi başınıza hiçbir şey yapmayın.
Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun ve ne yapacağını bilmez haldedir; bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde teskin ederek durumun düzelmesini bekleyin, güven verici olun.
Nöbet hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza hem de doktorunuza yardımcı olacağından, dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını cevaplamada çok işinize yarayacaktır.
Akıllıca gözlemek, akılsızca müdahale etmekten daha yararlı olacaktır.
Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra tekrarlarsa doktorunuza haber verip tavsiyelerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun.
Unutulmamalıdır ki, tehlikeli görünümüne rağmen bir epilepsi nöbeti tek başına öldürücü değildir.
Anne-Babalara Özel Not
Çocuğunuzun durumunu değerlendirirken gerçekçi olmaya gayret ediniz ve çocuğunuza karşı anlayışlı olunuz. Çocuğun kendisini "epileptik" olarak değil, epilepsisi olan (diyabeti, hipertansiyonu ya da tüberkülozu olan gibi) bir kişi olarak görmesini sağlayınız.
Genellikle pek çok epilepsili çocuğu davranış ve kişilik açısından diğer çocuklardan ayırt etmek mümkün değildir. Epilepsi nöbetleri genellikle dış faktörlerden etkilenmez ve ansızın ortaya çıkar. Çocuğun üzülmesi, isteğinin yerine getirilmemesi, iştahsızlık, çok terleme ya da terli halde su içme gibi durumlar nöbetlerin oluşmasında rol oynamaz. Bu nedenle anne-babanın kendilerini suçlamalarına ve aşırı koruyucu davranmalarına gerek yoktur. Bu tutum çocuktaki girişimciliği önler ve aşırı korunan bir çocuğun, toplum içinde anne-babası gibi koruyucular bulamayacağı için geçimsiz bir yetişkin olmaya aday olmasına yol açar. Aşırı koruma, epileptik çocuk için olduğu kadar, kardeşleri tarafından kıskanılmaya yol açacağından diğer kardeşler açısından da sakıncalıdır ve aile içi sorunlar yaratabilir.
Epileptik çocuğunuza ilginiz, diğer çocuklarınıza olan ilginizden az ya da çok olmamalıdır. Ona özel muamele yapmayın; sevginizi, disiplin anlayışınızı, dikkat ve ihtimamınızı eşit bölüştürün. Birine bir sorumluluk verdiğinizde diğerlerine de benzer bir sorumluluk verin; elbette bu sorumluluklar yaşlarına ve yeteneklerine uygun olmalıdır. Epilepsisi olan çocuğunuza gereğinden fazla ilgi göstermeye gerek yoktur. Ailenin tüm fertleri bu durumu olgunlukla ve tebessümle karşılamalıdır; çünkü koşulacak mesafe uzundur.
Çocuğunuz için her şeyin mükemmel olmasını isteyen sizler için epilepsi tanısı önceleri bu rüyayı yıkan bir kabus gibi gelebilir. Çoğu anne-baba gibi siz de kendi kendinize "Neden benim çocuğumun epilepsisi var?" diye soruyor, bazen kızgınlık, bazen suçluluk duyuyor olabilirsiniz. Bunları hissetmeniz gayet doğaldır. Hislerinizi yenmeye çalışmanız, çocuğunuza yardım etmenizi kolaylaştıracak ve ailenin beraberce olgunlaşmasını ve yakınlaşmasını sağlayacaktır. Anne baba hislerini kendi aralarında açıkça konuşmalı ve gerekirse doktordan yardım istemelidir.
Çocuğunuza karşı karşıya kaldığı sorunu anlatırken yaşını dikkate alın. Çocuğunuz nöbetlere yol açan bir hastalığı olduğunu bilmelidir; olayın nedenlerini anlayabileceği kadarıyla anlatın. Üç-dört yaşlarındaki çocuklar bile beynin vücudumuzun merkezi olduğunu ve farklı organlarımıza yapılmasını istediği şeyler hakkında emirler gönderdiğini anlayabilir. Ancak bazen beynin gönderdiği acayip emre vücudumuz uymak istemese bile itaat etmek zorunda kalır; nöbetlerin nedeni budur. Çocuğunuzun yaşı ne olursa olsun, sorunun hem bugün hem yarın geçmeyeceğini öğrendiğinde hissedeceği olumsuz duygulara karşı onu rahatlatmak zorundasınız. Size "Neden ben?" diye soracaktır. Sizin olayı kabullenmedeki beceriniz, kendi ve çocuğunuzun hislerini kontrol edebilmeniz, çocuğunuzun bu duruma karşı reaksiyonunu çok etkiler. Bu aşamada kendisi gibi nöbetleri olan bir çocukla buluşturmanın, kendine güvenini artırması açısından büyük yararı olacaktır. Bir kez daha vurgulayalım: kızmak, suçluluk hissetmek ya da gelecekten korkmak gayet doğaldır. Her sorununuzu doktorunuzla görüşünüz.
Epilepsi bir derttir, ancak dünyanın sonu demek değildir. Çocuğunuzdaki epilepsiyi yok saymaz, ondan ürkmez, bu durumu mutluluğunuzu alt üst eden bir felaket olarak görmezseniz, çocuğunuzun ruhsal ve fiziksel sağlığı için gerekli temel koşulları oluşturabilirsiniz. Ancak bu koşullarda doktorunuz bilgi ve becerisini başarıyla uygulayabilir. Tıbbi durumunuzu konuşacağınız kişi doktorunuz olmalıdır; her şeyi tek başınıza çözmeye çalışmak sizin için zor olacaktır, böyle davranmak zorunda değilsiniz. Çevrenizde dostlarınız vardır. Ayrıca unutmayınız ki her çocuk gelecekte toplum içinde kendi yerini alacaktır. Ona sorunuyla barışık yaşamayı öğretebilirseniz, topluma mutlu ve başarılı bir insan kazandırmış olursunuz.
Sorularınızı birlikte değerlendirelim.
Randevu al
